خىتاينىڭ ئېلېكتر تورىنى كېڭەيتىش پىلانى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېنېرگىيە ۋە سانائەت مەھسۇلاتلىرىغا زور دەرىجىدە باغلىق.
بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى زېمىن)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان، يېقىنقى خەۋەرلەر ۋە تەمىنلەنگەن ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ ئۇلترا يۇقىرى بېسىملىق ئېلېكتر تورىنى قوللايدىغان ئېنېرگىيە ۋە سانائەت خام ئەشيالىرىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تەمىنلەيدۇ. بۇ مەسىلە ئىنتايىن مۇھىم، چۈنكى مەزكۇر ئېلېكتر تورى شەرقىي تۈركىستاننىڭ غەربتىكى بايلىق بازىسىنى شەرقنىڭ سانائەت ئېھتىياجىغا باغلايدۇ ھەمدە خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەركىزىي تۈۋرۈكى بولۇپ كەلمەكتە.
يېقىندا ئېلان قىلىنغان «Barron’s» دوكلاتىدا خىتاينىڭ ئېلېكتر تورىنىڭ تېخنىكا جەھەتتىن ئىنتايىن ئىلغار ئىكەنلىكى تەسۋىرلەنگەن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيەنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈشتىكى ھەل قىلىنمىغان مەسىلىلەر تىلغا ئېلىنغان. مەزكۇر ماتېرىيالدا دېيىلىشىچە، سىستېما ئېلېكتر ۋە گازنى شەرقىي تۈركىستان ۋە غەربتىكى باشقا تەمىنلەش بازىلىرىدىن دۆلەتنىڭ شەرق شەھەرلىرىگە توشۇيدىغان ئۇزۇن مۇساپىلىك يەتكۈزۈش لىنىيەلىرىگە تايىنىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان بايلىق بازىسى تەمىنلەنگەن ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا، شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ قۇرۇقلۇقتىكى نېفىت زاپىسىنىڭ %30 تىن كۆپرەكىگە، تەبىئىي گاز زاپىسىنىڭ %34 گە ئىگە. شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستاندىكى كۆمۈر زاپىسى خىتاينىڭ ئومۇمىي ئىسپاتلانغان زاپىسىنىڭ تەخمىنەن %25 نى ئىگىلەيدۇ، جۇڭغار ئويمانلىقىدا مۆلچەرلىنىشىچە 2.19 تىرىليون توننا كۆمۈر بار.
«غەربنىڭ گازىنى شەرققە يەتكۈزۈش» تۇرۇبا تورىنىڭ يىلىغا 92 مىليارد كۇب مېتىر گازنى خىتاينىڭ شەرقىدىكى 120 دىن ئارتۇق شەھەرگە توشۇيدىغانلىقى ئېيتىلغان. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى بۇ تۈرلەرنى دۆلەتنىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدۇ دەپ كۆرسىتىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەنقىدچىلەر بولسا، بۇ تۈرلەرنى شەرقىي تۈركىستاندىكى تېخىمۇ كەڭ تەرەققىيات ۋە كونترول قىلىش سىياسەتلىرى بىلەن باغلايدۇ.
تورنى كېڭەيتىش ۋە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ماتېرىيالدا دېيىلىشىچە، خىتاينىڭ ئېلېكتر تورى يىلىغا ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ جەمئىيسىدىن %40 كۆپ ئېلېكتر ئېنېرگىيەسى ئىشلەپچىقىرىدۇ. تەخمىنەن 1000 كىلوۋولت بېسىمدا ئىشلەيدىغان ئۇلترا يۇقىرى بېسىملىق لىنىيەلەر ئېلېكترنى غەربتىن شەرققە توشۇيدۇ.
شەرقىي تۈركىستان يەنە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيەگە مۇناسىۋەتلىك مەھسۇلاتلارنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى سۈپىتىدە تەسۋىرلەنگەن. بۇ زېمىن قۇياش ئېنېرگىيەسى باتارېيەسى ئۈچۈن دۇنيادىكى پولىسىلىكوننىڭ %45 كە يېقىنىنى ئىشلەپچىقىرىدۇ ۋە خىتاينىڭ شامال ئېنېرگىيەسى يوشۇرۇن كۈچىنىڭ %15 گە ئىگە. شۇنداقلا، قومۇل-چۇڭچىڭ ±800 كىلوۋولتلىق لىنىيەسى غەربنىڭ ئېنېرگىيەسىنى شەرققە ئېكسپورت قىلىشقا باغلانغان.
تەھلىلچى ماغا تەۋە بىر سۆزدە مۇنداق دېيىلگەن: «خىتاينىڭ ئېلېكتر تورى دۇنيادىكى ئەڭ ياخشى ۋە تېخنىكا جەھەتتىن ئەڭ ئىلغار تور ھېسابلىنىدۇ. ئەمما ئۇ يەنىلا مەسىلىلەر بىلەن تولغان: ئەڭ مۇھىمى، غايەت زور يېڭى شامال ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى مەھسۇلاتلىرى تورغا ئىشەنچلىك ئۇلانمىغان.»
ئىچكى ئىسلاھات جىددىيلىكى دۆلەت ئېلېكتر تورى شىركىتى توشۇش ۋە تەقسىملەش بازىرىنىڭ %90 تىن كۆپرەكىنى كونترول قىلىدۇ ھەمدە 2030-يىلىغىچە دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن 4 تىرىليون يۈەن (تەخمىنەن 574 مىليارد دوللار) مەبلەغ سېلىشنى پىلانلىماقتا. خىتاي پىلانلىغۇچىلىرى تېخىمۇ ئەقىللىق تور ئىسلاھاتىنى تەلەپ قىلماقتا، ئەمما دۆلەت ئېلېكتر تورى شىركىتى تېخىمۇ كۆپ ئۇلترا يۇقىرى بېسىملىق قۇرۇلۇشلارغا مايىل بولماقتا.
خىتاي ھۆكۈمىتى 2030-يىلىغىچە بىرلىككە كەلگەن ئېلېكتر بازىرى قۇرۇپ چىقىشنى، ئىستېمالنىڭ %70 نى تەمىنلەش ۋە ئېھتىياج مېخانىزمى ئارقىلىق باھا بىلەن تەمىنلەشنى نىشان قىلغان. بۇ ئىسلاھات نىشانلىرى دۆلەت كارخانىسىنىڭ چوڭ تىپتىكى توشۇش تۈرلىرى ۋە توشۇش ھەققىنى كونترول قىلىش مايىللىقى بىلەن توقۇنۇشۇپ قېلىشى مۇمكىن.
سىياسىي ۋە تەمىنلەش زەنجىرى ئەندىشىلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇل ئەسلىھەلەر پەقەت ئېلېكتر توشۇپلا قالماستىن، بەلكى يەنە چىراي تونۇش قاتارلىق نازارەت سىستېمىلىرىنىمۇ قوللايدۇ. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ۋە باشقا كۆزەتكۈچىلەر بۇ زېمىندىن كېلىدىغان پولىسىلىكون ۋە پاختا تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك باغلىنىشى ھەققىدە ئەندىشە قوزغىغان.
خىتاي دائىرىلىرى ئېلېكتر تورى ۋە مۇناسىۋەتلىك ئۇل ئەسلىھەلەر تەرەققىيات ۋە مۇقىملىقنى ئىلگىرى سۈرىدۇ دەپ تەكىتلەيدۇ. ئەمما، بۇ ماتېرىياللار شەرقىي تۈركىستاننى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە سىستېمىسىدىكى ۋە بۇ سىستېمىنىڭ قانداق قۇرۇلۇشى ھەم كونترول قىلىنىشى ھەققىدىكى سىياسىي مۇنازىرىلەردىكى مۇھىم تۈگۈن سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان گېزىتى مۇستەقىل خەۋەر نەشرىياتىدۇر. بارلىق دەۋالار مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەرگە تەۋە. شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى زىيارەت چەكلىمىلىرى نەق مەيداندا مۇستەقىل دەلىللەشنى چەكلەپ قويماقتا.
