{"id":1906,"date":"2026-04-12T12:29:48","date_gmt":"2026-04-12T12:29:48","guid":{"rendered":"https:\/\/turkistanpost.com\/sherqiy-turkistan-heqqidiki-doklat-xitayning-yumshaq-kuch-dewaliriga-jeng-elan-qilmaqta\/"},"modified":"2026-04-12T12:29:48","modified_gmt":"2026-04-12T12:29:48","slug":"sherqiy-turkistan-heqqidiki-doklat-xitayning-yumshaq-kuch-dewaliriga-jeng-elan-qilmaqta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/sherqiy-turkistan-heqqidiki-doklat-xitayning-yumshaq-kuch-dewaliriga-jeng-elan-qilmaqta\/","title":{"rendered":"Sherqiy T\u00fcrkistan heqqidiki doklat Xitayning yumshaq k\u00fcch dewaliri\u011fa jeng \u00e9lan qilmaqta"},"content":{"rendered":"<p data-path-to-node=\"14\">Bir istrategiyelik doklat B\u00e9yjingning teshwiqat bayanliri, nop\u00fcs qurulmisi we qanuniy dewaliri\u011fa sual qoymaqta.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"14\">\u00a0B\u00e9yjing teripidin \u201cShinjang (Y\u00e9ngi Z\u00e9min)\u201d dep atiliwatqan Sherqiy T\u00fcrkistan, Xitayning yumshaq k\u00fcch tirishchanliqi, suw\u00e9r\u00e9nliq dewaliri we nop\u00fcs siyesiti teksh\u00fcr\u00fclgen y\u00e9ngi bir istrategiyelik doklatning diqqet merkizide boluwatidu. Bu tehlil intayin muhim, ch\u00fcnki u siyasiy kontrolluq, kishilik hoquq bayanliri we iqtisadiy istrategiyeni Sherqiy T\u00fcrkistanning qanuniy salahiyitige ait talash-tartishlar bilen ba\u011flaydu.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"15\">Ismi ashkarilanmi\u011fan bir yuqiri derijilik akademik we siyasiy istrategiyeci&#8217;ge tewe dep qaral\u011fan bu doklatta, Xitayning idare qilish sheklini d\u00f6let ichidiki memuriy bashqurush emes, belki qoshuw\u00e9lish we ishghaliyet nuqtisidin k\u00f6r\u00fcsh k\u00e9rekliki otturi\u011fa qoyul\u011fan. Shundaqla, doklatta BDT ning 2022-yilliq kishilik hoquq bahalishi we Xitay d\u00f6let mat\u00e9riyalliri, j\u00fcmlidin \u201cShinjangning kishilik hoquq k\u00f6k tashliq kitabi\u201d qatarliqlar bir-birige zit bayanlarning delili s\u00fcpitide til\u011fa \u00e9lin\u011fan.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"16\">Suw\u00e9r\u00e9nliq we qanuniy dewalar Doklatta \u00e9ytilishiche, Sherqiy T\u00fcrkistan 1884-yili Ching imp\u00e9riyesi teripidin qoshuw\u00e9lin\u011fan bolup, \u201cShinjang\u201d d\u00e9gen s\u00f6zning mustemlikichilik meqsitini eks ett\u00fcridighanliqi otturi\u011fa qoyul\u011fan. Shundaqla, doklat 1907-yildiki Gaga ehdinamisige asasilinip, 1949-yilliq hakimiyet \u00f6zgirishining qanuniy suw\u00e9r\u00e9nliq \u00f6t\u00fcn\u00fcp b\u00e9rish emes, belki dawamlishiwatqan herbiy ishghaliyet ikenlikini dewa qilidu.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"17\">Xitay d\u00f6let bayanliri 1949-yilliq weqelerni \u201ctinch yol bilen azad qilish\u201d dep teswirleydu. Doklat bu teswirni ret qilidu we hakimiyet y\u00f6tkeshte xalqning maqulluqining yoqluqini \u00e9ytidu. H\u00f6jjette \u00f6z teqdirini \u00f6zi belgilesh yerlik xalqning dawamlishiwatqan qanuniy hoquqi s\u00fcpitide k\u00f6rsitilgen.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"18\">Kishilik hoquq we bayan bashqurush Tehlilning muhim bir qismi \u201cShinjangning kishilik hoquq k\u00f6k tashliq kitabi\u201d \u011fa merkezleshken. Doklatta d\u00e9yilishiche, B\u00e9yjing bu doklatni \u201cmuqimlik\u201d bilen \u201cqanuniy qo\u011fdash\u201d ni bir-birige ba\u011flash arqiliq tonushni bashqurush qorali s\u00fcpitide ishlitidu. K\u00f6k tashliq kitabtin neqil \u00e9linishiche, n\u00f6wettiki tedbirler \u201cijtimoiy inaqliqning kapaliti\u201d dep teswirlen&#8217;gen.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"19\">Mezkur doklat bolsa, bu siyesetlerning reqemlik xatirilerni \u00f6ch\u00fcr\u00fcsh we diniy hayatni basturush bilen munasiwetlik ikenlikini otturi\u011fa qoyup qarshi chiqidu. Bu dewalar h\u00f6jjette ishghal qilin\u011fan nop\u00fcs \u00fcstidiki t\u00e9ximu keng kontrol qilish sist\u00e9misining bir qismi s\u00fcpitide k\u00f6rsitilgen. Xitay dairiliri bolsa, bu xil siyesetlerning qanuniy ikenlikini, muqimlik we tereqqiyatni ilgiri s\u00fcr\u00fcshti meqset qilidighanliqi tekitlep kelmekte.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"20\">Nop\u00fcs we medeniyet siyesiti Doklatta \u00e9ytilishiche, 880 ming 500 din artuq bala d\u00f6let bashqurushidiki mekteplerge orunlashturul\u011fan bolup, u yerde ana til we diniy terbiyening tarqitilishi azaytil\u011fan. Shundaqla, t\u00fcrkiy guruppilar arisidiki tu\u011fulush nisbitining t\u00f6wenlishi Xitayning ichki h\u00f6jjetliride \u201cterbiyelesh\u201d we \u201c\u00f6zgertish\u201d dep teswirlen&#8217;gen siyesetlirige ba\u011flan\u011fan.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"21\">H\u00f6jjette bu dewalar BDT Kishilik Hoquq Aliy Komissarliq Ishxanining 2022-yilliq bahalishi bilen ba\u011flinidu, mezkur bahalashta Shinjangdiki xorluqlarning insaniyetke qarshi jinayet shekillend\u00fcrishi mumkinliki \u00e9ytil\u011fan idi. Xitay emeldarliri bu bahalashni ret qildi we siyesetlirining mejburlash xarakterlik ikenlikini inkar qildi.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"22\">Iqtisadiy ehmiyiti Doklat Sherqiy T\u00fcrkistanning Xitay iqtisadi we yer sharli teminlesh zenjirining merkizi ikenlikini otturi\u011fa qoyidu. U yerde d\u00e9yilishiche, bu z\u00e9min Xitayning quruqluqtiki n\u00e9fit zapisining %30 tin k\u00f6prikini, tebiiy gaz zapisining %34 ni igileydu, shundaqla paxta we polisisilikon teminlesh zenjiride muhim rol oynaydu.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"23\">Tehlilde d\u00e9yilishiche, B\u00e9yjingning yumshaq k\u00fcch istrategiyesi ene shu iqtisadiy menpeetlerni qo\u011fdash \u00fcch\u00fcn loyihilen&#8217;gen. Doklatta xelqaraning bu teminlesh zenjirige tayinip q\u00e9lishining t\u00e9ximu keng exlaqiy we siyasiy mesile peyda qilidighanliqi otturi\u011fa qoyul\u011fan. Xitay dairiliri bu xil teswirni qobul qilmidi we Sherqiy T\u00fcrkistanni Xitayning ayrilmas bir qismi dep teswirleshni dawamlashturmaqta.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"24\">Siyasiy eslime we qarshiliq H\u00f6jjet t\u00fcrk-islam kimlikini saqlap q\u00e9lishning birdinbir yoli s\u00fcpitide musteqilliqni k\u00f6rsitis b\u00fcl\u00fcn axirlishidu. Uningda g\u00e9n\u00e9ral Mehmut Muhitining 1938-yili \u00e9ytqanliqi til\u011fa \u00e9lin\u011fan mundaq bir s\u00f6z neqil \u00e9linidu: \u201c\u00d6l\u00fcmge ten bersek bol\u00fcdiki, emma keynimizge ch\u00e9kinish biz \u00fcch\u00fcn tallash emes.\u201d<\/p>\n<p data-path-to-node=\"25\">Doklatta \u00e9ytilishiche, bu j\u00fcmle Sherqiy T\u00fcrkistan terepdarliri arisidiki siyasiy eslimining merkezziy nuqtisi bolup qalmaqta. Doklat yene xelqaraliq jemiyetni Sherqiy T\u00fcrkistanni ishghal qilin\u011fan z\u00e9min dep tonushqa chaqiridu, B\u00e9yjing bu meydanni qet&#8217;iy ret qilidu.<\/p>\n<p data-path-to-node=\"26\">Sherqiy T\u00fcrkistan Gaz\u00e9ti musteqil xewer neshrisidur. Barliq dewalat munasiwetlik menbelerge tewe. Sherqiy T\u00fcrkistan ichidiki ziyarit cheklimiliri neq meydanda musteqil delilleshni cheklep qoymaqta.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bir istrategiyelik doklat B\u00e9yjingning teshwiqat bayanliri, nop\u00fcs qurulmisi we qanuniy dewaliri\u011fa sual qoymaqta. \u00a0B\u00e9yjing teripidin \u201cShinjang (Y\u00e9ngi Z\u00e9min)\u201d dep atiliwatqan Sherqiy T\u00fcrkistan, Xitayning yumshaq k\u00fcch tirishchanliqi, suw\u00e9r\u00e9nliq dewaliri we nop\u00fcs siyesiti teksh\u00fcr\u00fclgen y\u00e9ngi bir istrategiyelik doklatning diqqet merkizide boluwatidu. Bu tehlil intayin muhim, ch\u00fcnki u siyasiy kontrolluq, kishilik hoquq bayanliri we iqtisadiy istrategiyeni Sherqiy T\u00fcrkistanning [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[255,250,225,175],"tags":[],"class_list":["post-1906","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-din","category-kultur-senet","category-sherqiy-turkistan","category-siyaset"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1906","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1906"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1906\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1906"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1906"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turkistanpost.com\/uyl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1906"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}