2017 – Yilidin bashlap, h\u00f6k\u00fcmetler, taratqular we xelqaraliq organlar uyghurlarni nishan qilghan keng k\u00f6lemlik ziyankeshliklerni barghans\u00e9ri k\u00f6p \u00e9tirap qilmaqta. Keng k\u00f6lemlik tutqun qilishtin mejburiy tughut chekleshkiche bolghan jinayetler xatirilendi, bir qanche d\u00f6let we parlam\u00e9ntlar buni dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet dep tonudi. Shundaqtimu, asasliq bayanlarda uyghurlarni yenila \u00abxitaydiki az sanliq millet\u00bb dep teswirlesh dawamlashmaqta; bu s\u00f6z sirtqi y\u00fczidin qarimaqqa adettiki teswirdek k\u00f6r\u00fcnsimu, emma chongqur siyasiy aqiwetlerni \u00f6zige mujessemligendur.<\/p>\n\n
Yawropa uyghur institutining re’isi dilnur reyhanning 2025-yili 23-d\u00e9kabir kambrij uniw\u00e9rsit\u00e9ti neshriyati<\/a> teripidin \u00e9lan qilinghan bir ilmiy tetqiqati bu atalghuning terepsiz emeslikini otturigha qoydi. Eksiche, u buni mustemlikichilik h\u00f6k\u00fcmranliqini yoshuridighan we bir milletni siyasiy ornidin mehrum qalduridighan \u00abaz sanliqlashturush\u00bb (minoritization) jeryani dep qaraydu. Uning tehlili b\u00e9yjing teripidin \u00abshinjang (y\u00e9ngi t\u00e9rritoriye)\u00bb dep atalghan sherqiy t\u00fcrkistanni merkez qilidu we yer shari xarakt\u00e9rlik bayanlarning tajawuzchiliqni \u00abichki bashqurush mesilisi\u00bbge aylandurup qoyush arqiliq, ishghaliyetni normallashturushqa qandaq yardem bergenlikini k\u00f6rsitip b\u00e9ridu.<\/p>\n\n \u00ab\u2039Az sanliq millet\u203a d\u00e9gen s\u00f6zni ishlitish hergizmu terepsizlik emes, ch\u00fcnki u melum bir guruppigha ularning maqulluqisiz alahide bir ijtima’iy we siyasiy salahiyetni t\u00e9ngishni \u00f6z ichige alidu\u00bb. Sherqiy t\u00fcrkistanning hazirqi siyasiy orni 1949-yili \u00fcz\u00fcl-k\u00e9sil belgilen’gen. U chaghda, sherqiy t\u00fcrkistan jumhuriyiti \u00f6z memuriyiti we qoralliq qisimlirigha ige musteqil d\u00f6let s\u00fcpitide mewjut idi. Reyhan teripidin neqil kelt\u00fcr\u00fclgen xatirilerge qarighanda, b\u00e9yjingdiki xitay rehberliri bu z\u00e9minning musteqilliqini, bolupmu shimaliy mongghuliye xitayning kontrolluqidin chiqip, musteqil mongghuliye jumhuriyitige aylanghandin k\u00e9yin, bir istrat\u00e9giyelik tehdit dep qarighan.<\/p>\n\n Rosiye arxipliridin ashkarilanghan mexpiy h\u00f6jjetler<\/a> shuni k\u00f6rsitiduki, xitay kommunistik partiyisi shu yili k\u00e9yinrek \u00e9lip b\u00e9rilghan herbiy tajawuzchiliqta sow\u00e9t ittipaqining qollishigha zor derijide tayanghan. Tajawuzchi \u00abxelq azadliq armiyisi\u00bbge ayropilan, y\u00e9qilghu, ashliq we eshya oboroti yardimi b\u00e9rilgen bolup, bular ishghaliyetni mumkin qilghan. Tajawuzchiliqtin k\u00e9yin, bu z\u00e9minning ismi \u00aby\u00e9ngi t\u00e9rritoriye\u00bb yaki \u00aby\u00e9ngi ch\u00e9gra\u00bb d\u00e9gen menini bild\u00fcridighan \u00abshinjang\u00bbgha \u00f6zgertilip, mustemlikichilik munasiwiti biwasite resmiy namgha singd\u00fcr\u00fclgen.<\/p>\n\n Reyhanning qarishiche, uyghurlarning k\u00e9yinrek \u00ab az sanliq millet\u00bb dep qayta t\u00fcrge ayrilishi qesten qilinghan siyasiy heriket idi. Xittay bu arqiliq herbiy tajawuzchiliqni \u00abichki bir gewdilishish\u00bb dep perdazlap sherqiy t\u00fcrkistanni dunya mustemlikichiliktin qutulush tarixidin chiqirip tashlashqa tirishti. \u00abAz sanliq millet\u00bb ramkisi mustemlike qilinghan bir milletning mewjutluqini ret qilish arqiliq, igilik hoquqi we xelqaraliq \u00e9tirap qilinish telipini aldin tosushni meqset qilghan.<\/p>\n\n \u00abXitaymu, dunyaning qalghan qismimu uyghurlarni \u2039 az sanliq millet\u203a s\u00fcpitide k\u00f6rsetmekte, shu arqiliq 1949-yilining axiridiki sherqiy t\u00fcrkistan uchrighan herbiy tajawuzchiliqtin b\u00e9ri dawamliship k\u00e9liwatqan xitay-uyghur mustemlikichilik munasiwitini qesten ret qilmaqta\u00bb. K\u00fcndilik ishlitishte, \u00abaz sanliq millet\u00bb d\u00e9gen s\u00f6z k\u00f6pinche nopus xarakt\u00e9rlik teswir dep ch\u00fcshinilidu. Reyhan \u00abaz sanliq millet salahiyiti\u00bbni nopus sanigha emes, belki hoquqqa asasen belgileydighan siyasiy nezeriyeni qollinish arqiliq bu qarashqa jeng \u00e9lan qilidu. Organlar, qanunlar, \u00f6rp-adetler we d\u00f6let qurulmiliri bir h\u00f6k\u00fcmran guruppining \u00f6lchemliri we tallashlirini qoghdash, bashqilarni uninggha b\u00e9qindi qilish \u00fcch\u00fcn layihelen’gende, u guruppilar \u00abaz sanliq millet\u00bbke aylinidu.<\/p>\n\n Bu nuqtidin qarighanda, azsanliqlashturush \u2014 mejburiy shekillend\u00fcr\u00fclgen normalliqtin perqliq bolushni k\u00f6rsitidighan we bu perqni bir xil \u00abnoqsan\u00bb yaki \u00abkemchilik\u00bb dep qaraydighan bir jeryandur. H\u00f6k\u00fcmran guruppa \u00f6zi \u00aboxshimaydighanlar\u00bb dep belge qoyghanlarni belgilesh, bashqurush we t\u00fczitish hoquqini \u00f6zide saqlap qalidu. Shuning bilen assimilyatsiye siyasetliri, nazaret qilish we mejburiy bir gewdilesht\u00fcr\u00fcsh mustemlikichilik h\u00f6k\u00fcmranliqi emes, belki \u00abshepqetlik bashqurush\u00bb s\u00fcpitide aqlinidu.<\/p>\n\n Bu ramka sherqiy t\u00fcrkistangha tetbiqlanghanda, heqqaniy bolghan mustemlikichilikke qarshi turushni \u00abbixeterlik tehditi\u00bbge aylandurup qoyidu. Siyasiy hoquq we mustemlikichiliktin qutulush telipi \u00abd\u00f6let birlikige tehdit\u00bb dep teswirlense, assimilyatsiyeni ret qilish \u00abashqunluq\u00bb, \u00abb\u00f6lg\u00fcnchilik\u00bb we \u00abt\u00e9rrorluq\u00bb d\u00e9gen qalpaqlar arqiliq jinayetke aylandurulidu. Shundaq qilip, \u00abaz sanliq millet salahiyiti\u00bb atalghusi xitayning uyghurlar we bashqa t\u00fcrk xelqlirige qaratqan dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliqqidin ayrilalmas bir qisimgha aylinidu.<\/p>\n\n \u00abMustemlike qilinghan xelqlerni bundaq azsanliqlashturush ziyade bir zorawanliq shekli bolup, bolupmu \u00f6zlirining mustemlike qilinghan millet ikenlikini \u00e9tirap qildurush we \u00f6z teqdirini \u00f6zi belgilesh hoquqi \u00fcch\u00fcn k\u00fcresh qiliwatqan muhajirettikilerge qaritilghan zor b\u00e9simdur\u00bb. Reyhan uyghurlarning aqqun nupus arqiliq mustemlike qilinish ehwalini teksh\u00fcr\u00fcsh \u00fcch\u00fcn da’im \u00abindijinis\u00bb (indigenous) atalghusini qollinish arqiliq igilik hoquqi d\u00f6letning olturaqlishishi we nopus qurulushi teripidin parchilanghan bashqa mustemlike qilinghan xelqler bilen ortaqliq ornitidu. Ilmiy sahede, bu ramka k\u00f6pinche esli mewjutluqni we z\u00e9mindin mehrum qilinghanliqni gewdilend\u00fcr\u00fcsh \u00fcch\u00fcn qollinilidu.<\/p>\n\n Shundaqtimu, uyghurlargha \u00abindijinis\u00bb d\u00e9gen namni b\u00e9rish sherqiy t\u00fcrkistan herikitining \u00f6z ichide siyasiy jehettin talash-tartishliq t\u00e9ma h\u00e9sablinidu. 2021-Yili, sherqiy t\u00fcrkistan s\u00fcrg\u00fcndi h\u00f6k\u00fcmiti<\/a> muhajirettiki uyghurlarning k\u00f6pinchisining \u00abindijinis\u00bb dep atilishni ret qilidighanliqini bild\u00fcr\u00fcp, bu t\u00fcrge ayrishning sherqiy t\u00fcrkistanning musteqilliqini eslige kelt\u00fcr\u00fcshtin ibaret t\u00fcp nishan bilen mas kelmeydighanliqini otturigha qoydi.<\/p>\n\n \u00abXelqimizning d\u00e9mokratik tallishigha h\u00f6rmet qilghan halda, biz sherqiy t\u00fcrkistanning uyghur we bashqa t\u00fcrk xelqlirining \u2039indijinis\u203a emeslikini jakarlaymiz, ch\u00fcnki bu belge millitimizning musteqilliqimizni eslige kelt\u00fcr\u00fcshtin ibaret t\u00fcp nishani bilen p\u00fct\u00fcnley sighishmaydu\u00bb. S\u00fcrg\u00fcndi h\u00f6k\u00fcmet indijinislerning hoquqini bashquridighan xelqaraliq qanun ramkilirining \u00abichki \u00f6z teqdirini \u00f6zi belgilesh\u00bb yaki aptonomiyege yol qoyidighanliqini, emma \u00abtashqi \u00f6z teqdirini \u00f6zi belgilesh\u00bb yeni musteqilliq we igilik hoquq telipini chetke qaqidighanliqini agahlandurdi. Ular b d t ning \u00abindijinisler hoquqi xitabnamisi\u00bbdiki siyasiy \u00f6z teqdirini \u00f6zi belgilesh da’irisini chekleydighan maddilarni k\u00f6rsitip \u00f6tti.<\/p>\n\n\n
Tajawuzchiliqtin zorlap t\u00e9ngilghan katigoriyegiche<\/h3>\n\n
\n
Azsanliqlashturush emeliyette n\u00e9me qilidu?<\/h3>\n\n
\n
Indijinis ramkisi we talash-tartishliq atalghu<\/h3>\n\n
\n