Түркийә хитай билән болған сиясий вә иқтисадий мунасивәтләрниң қоюқлишиши, шундақла бейҗиң тәрипидин «шинҗаң (йеңи территорийә)» дәп аталған шәрқий түркистан вә униң әсл хәлқлиригә тәсир көрситидиған бир йиллиқ рәсмий һәрикәтләрдин кейин, хитай пуқралириға қаритилған виза тәлипини тәк тәрәплик бикар қилди.
Рәҗәп таййип әрдоған имза қойған вә 2025-йили 31-декабир «рәсмий гезит»тә елан қилиңһан президент пәрманиға асасән, адәттики хитай паспортиға игә болғанлар 2026-йили 2-январдин башлап, һәр 180 күн ичидә 90 күнгичә болған саяһәт вә транзит мәқситидә түркийәгә визисиз кирәләйду. Бу қарар тәк тәрәплик болуп, түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң билдүрүшичә, түркийә пуқралири хитайға бериштин бурун йәнила хитайниң дипломатик вакаләтханилиридин виза елиши керәк.
Һөкүмәт бу тәдбирни саяһәтчиликни илгири сүрүш вә хәлқләр ара алақини күчәйтиш тиришчанлиқи дәп тәсвирлиди. Бу қарарниң вақти 2025-йилидики шәрқий түркистанлиқ уйғурларни түркийәниң ички муназирә мәркизигә айландурған бир йүрүш ашкара баянатлар, низамнамә түзитишлири вә мәмурий әмәлийәтләрдин кейинла кәлгән.
Виза кәчүрүм қилиш вә кеңийиватқан әнқәрә-бейҗиң мунасивити
Хитайниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиси җяң шөбин виза қарарини қарши елип, буни икки дөләт оттурисидики дипломатик мунасивәтниң йиллиқ хатириси билән бағлиди.
«Бу хитай билән түркийә оттурисидики дипломатик мунасивәт орнитилғанлиқиниң 55 йиллиқини тәбрикләш үчүн берилгән есил совғат болди». — Җяң шөбин, хитайниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиси
Түркийә мәдәнийәт вә саяһәт министирлиқи һәр йили бир милйон хитай саяһәтчини җәлп қилишни нишанлаватқанлиқини билдүрди. Рәсмий санлиқ мәлуматларға қариғанда, 2023-йили 248,100 хитай саяһәтчи түркийәгә кәлгән болса, 2024-йили бу сан 409,700 гә йетип, .1 ашқан вә хитайни шу йилдики әң тез тәрәққий қиливатқан саяһәт мәнбә базириға айландурған.
Содиму мас қәдәмдә кеңәйди. Рәсмий рәқәмләргә асаслаңһанда, 2024-йили икки тәрәплик сода соммиси 48 милярд доллардин ешип кәткән, әмма сода тәңпуңлуқи йәнила зор дәриҗидә пәрқлиқ болмақта. Түркийәниң хитайға қилған експорти җәмий 3.4 милярд доллар болған болса, импорти 44.9 милярд долларға йәткән.
Виза кәчүрүм қилиш қарари йәнә өзара баравәрлик мәсилисидә муназирә қозғиди. Түркийә пуқралири хитайға барғанда йәнила виза елишқа мәҗбур, һалбуки бейҗиң германийә вә әзәрбәйҗанни өз ичигә алған бир қанчә дөләт пуқралириға визисиз кириш һоқуқи бәргән.
Түркийәниң хитай билән қоюқлишиватқан мунасивитиниң шәрқий түркистаңһа болған тәсири
Виза кәчүрүм қилиш қарари йәнә өзара баравәрлик мәсилисидә муназирә қозғиди. Түркийә пуқралири хитайға барғанда йәнила виза елишқа мәҗбур, һалбуки бейҗиң германийә вә әзәрбәйҗанни өз ичигә алған бир қанчә дөләт пуқралириға визисиз кириш һоқуқи бәргән.
Түркийә президент мәһкимиси учур-алақә идариси кейинчә хитай билән уйғурларни орунлаштуруш тоғрисида һечқандақ рәсмий келишимниң йоқлуқини ейтип, у иддиани рәт қилди. Шундақтиму, 2025-йили өктәбирдә, бир президент буйруқи билән «түрк мәнбәлик чәтәлликләр»ниң түркийәдә өз кәспи билән әркин шуғуллинишиға йол қойидиған низам түзитилди. Бу тәдбир һөкүмәт тәрәпдари иҗтимаий таратқу һесабатлири тәрипидин тәшвиқ қилинди, улар тарқатқан «түрк дуняси» хәритилиридә шәрқий түркистан орун алмиған иди.
Түркийәдики мәвҗут уйғурларға тәсир көрситидиған өзгиришләрму һүҗҗәтләштүрүлгән. «Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати» (Һуман Риғтс Ватч) ноябир айлиқ доклатида, түркийә даирилириниң уйғурларниң олтурақлишиш рухситини барғансери чәкләватқанлиқини вә бир қисим кишиләрни хитайға қайтурулуш хәвпи болсиму, «қайтурмаслиқ» (нон-рәфоуләмәнт) пиринсипиға хилап һалда үчинчи дөләтләргә сүргүн қилғанлиқини билдүрди.
Виза кәчүрүм қилиш қарариға қарита әндишиләр йәнә түркийәлик Журналист мәһмәт әли өнәл тәрипидинму оттуриға қоюлди.
«Бу иқтисадий кирими чәклик, әмма дөләт бихәтәрлик хәвпи бар бир тәрәплимә қәдәм». — Мәһмәт әли өнәл, түркийәлик Журналист
Түркийә һөкүмити виза кәчүрүм қилиш қарарини илгирики шәрқий түркистаңһа мунасивәтлик тәклипләр яки низам түзитишлири билән ашкара бағлимиди. Бу әнқәрә билән бейҗиң оттурисидики бир йиллиқ дипломатик, иқтисадий вә бихәтәрлик алақисиниң кеңийиши, шундақла шәрқий түркистан вә униң әсл хәлқигә тәсир көрситидиған сиясәтләрниң давамлиқ ениқсизлиқи ичидә ташлаңһан бир қәдәм болди.
